Đến với Tết nhảy của người Dao Ba Vì

Nhảy múa suốt ngày đêm

Tết nhảy chỉ làm ở “Nhà cái” (con trưởng, trưởng họ), thường vài năm làm một lần, nhưng không được lâu quá 12 năm, vì như thế là vong ân bội nghĩa với tổ tiên, trời đất.

Gia đình nào làm Tết nhảy được cả bản chung tay sắm sửa: Đàn bà lo nấu nướng làm cỗ, đàn ông chuẩn bị đao, kiếm bằng gỗ quý cùng nhiều loại vũ khí tượng trưng khác, sau khi đẽo xong thì tô mực màu xanh, đỏ và trang trí hoa văn lên. Thanh niên luyện múa hàng tháng trời.

Bắt đầu vào lễ, bà con lập bàn thờ ở nơi cao ráo, sạch sẽ, bày biện đồ cúng, rồi khấn mời Bàn vương, thần thánh và tổ tiên người Dao về dự lễ. Tiếp đó là điệu múa chuông, múa gậy, múa rìu, múa chim...

Những người đàn ông đứng tuổi mang trang phục truyền thống, hành lễ nghiêm trang, tay rung chuông, chân lướt như bay trên nền đất theo tiếng nhạc... Điệu nhảy chào bố mẹ, tổ tiên thì nhảy múa một chân, đầu cúi, ngón tay trỏ giơ cao. Điệu mời tiên nương giáng trần được mô phỏng theo điệu cò bay, hai tay dang ngang vẫy vẫy nhịp nhàng...

Múa "Tam nguyên an ham" do thầy múa và khoảng 10 thanh niên biểu diễn để mời thần thánh các binh tướng về dự. Múa "Nhiàng chậm đao" tức là múa dao, còn gọi là múa "Ra binh vào tướng". Cuối cùng mới đến điệu múa bắt rùa (hay ba ba) - điệu múa đặc sắc nhất của Tết nhảy.

Trước đèn thờ cúng Bàn vương, thầy múa đi trước, theo sau là một tốp thanh niên độ vài chục người ăn mặc đẹp, gọn gàng nối tiếp nhau đảo quanh đèn cúng, diễn tả các động tác tìm rùa, bắt rùa, trói rùa khiêng về nhà để dâng cúng Bàn vương và các vị thần thánh tổ tiên. Trong khi đó, tiếng trống, tiếng thanh la, não bạt và tiếng hú, tiếng hò vang trời dậy đất làm rung động cả vùng núi Tản.

Những bài dân ca làm lòng người say đắm cũng từ đó cất lên. Trai gái trong bản quây thành vòng tròn cất cao tiếng hát, để nhớ về cuộc sống khổ cực du canh du cư, như "con chim lạc ngàn, đổ gốc ăn ngọn" lang thang các triền núi, lá trên mái lều chưa héo đã lại dời đi của tổ tiên họ thuở xưa: “Người Dao ta không có đất/ Lam lũ chạy theo núi rừng/ Ðói nghèo bám chặt vào lưng”.

Người tham dự Tết nhảy múa liên tục cả ngày cả đêm, ai mệt thì ra, người khác sẽ thay thế, mỗi người nhảy múa hàng trăm lượt. Đến ngày kết thúc, hai thầy múa mặc váy với áo thêu lên đồng rồi ra ngoài cửa chính thổi tù và báo cáo Ngọc Hoàng đã làm xong lễ Tết nhảy. Sau đó, dân bản cùng ăn thịt uống rượu, chúc gia chủ một năm tốt lành.

Sau Tết nhảy là đến Tết Nguyên đán. Từ khoảng 25 đến 30 tháng Chạp, lần lượt các gia đình làm Tết mời cả xóm. Từ ngày mùng 1 đến hết Tết, các gia đình cúng tổ tiên và vui xuân.

Độc đáo bàn thờ người Dao

Mỗi lần sắm tranh là một lần gia đình đó phải mổ ba con lợn, sáu con gà, mời ba ông thầy cúng (hai ông thầy cả, một ông thầy phụ) cúng chay hai ngày, hai đêm. Sau đó, phải thêm lễ tạ mả nữa thì nhà có bàn thờ lớn mới thành nhà Tổ. Và chỉ khi nào nhà Tổ có đủ thủ tục rước bộ tranh thần về nhà, thì gia chủ mới được làm Tết nhảy.

Tiền sắm tranh chỉ là một phần (bộ tranh nhỏ khoảng 3 triệu đồng, tranh lớn 7 triệu) nhưng kinh phí làm lễ tốn gấp nhiều lần, vì thế nhiều gia đình phải mất hàng chục năm chắt chiu dành dụm mới làm được một Tết nhảy.

Gia đình người Dao nào cũng đến lượt đăng cai Tết nhảy. Ngày xưa, phải thịt một con trâu hoặc bò, ba con lợn, vài chục con gà, chưa kể xôi rượu đủ khách khứa no say suốt tuần. Tính ra, chi phí bằng cả một đám cưới cỡ 200 mâm của người Kinh. Có gia đình làm xong một Tết nhảy là đeo nợ nhiều đời, thậm chí khánh kiệt…

Sau khi từ bỏ cuộc sống du canh du cư, quyết định định canh định cư nơi chân núi, cuộc sống của người Dao đã có nhiều đổi thay. Phong tục lễ tết đơn giản và tiết kiệm nhiều so với trước. Hiện nay, gia đình nào đủ điều kiện mới làm Tết nhảy, chỉ làm trong ba ngày ba đêm. Phần nghi lễ vẫn duy trì theo phong tục truyền thống còn phần hội mở rộng hơn.